Νοήμων Επίγνωση

Βλάσση Κοκκώνη

Harpo Intelligence 

Η χρήση διάφορων ειδών θηλαστικών στη σύγχρονη επιστημονική έρευνα, με απώτερο σκοπό τη κατανόηση συγκεκριμένων, φυσικών λειτουργιών και συμπεριφορών, δεν αφήνει πολλά περιθώρια αντίλογου γύρω από τη κοινή καταγωγή των ειδών. Ενας  βασικός αριθμός κινητήριων, φυσιολογικών ορμών είναι δεδομένος τόσο στον άνθρωπο  όσο και στα υπόλοιπα πιθηκοειδή, αιλουροειδή, πτερωτά και θαλάσσια είδη. Φυσικά, οι αναπτυγμένες ικανότητες επικοινωνίας τοποθετούν τον άνθρωπο στη κορυφή της πυραμίδας όλων των ειδών έστω και αν, σε αρκετά από τα τελευταία, παρατηρούνται   αναλόγως θαυμαστά συστήματα ευφυϊας και επικοινωνιακής δεινότητας. Εκείνο όμως,  που δίνει την επικοινωνιακή υπεροχή στον άνθρωπο, είναι η ικανότητα να οραματίζεται, να φαντάζεται, να διαλογίζεται και να ψυχολογεί. Αυτές οι μοναδικά ξέχωρες, ανθρώπινες λειτουργίες μας παρέχουν την ευκαιρία να βλέπουμε ποικιλοτρόπως πέρα από την εγγύτητα του άμεσα ορατού. Η ικανότητα παραγωγής και δόμησης μίας ποιητικής φόρμας, των μύθων και άλλων αφηγηματικών πλοκών είναι το σήμα κατατεθέν του είδους μας και έρχεται τόσο αβίαστα όπως τα πρώτα μας βήματα, η διαίωνιση και η ανατροφή του ανθρώπινου όντος ή ακόμη και εκείνη η ανεξήγητη ανάγκη μας στη χρήση αφηρημένων ιδεών και σχημάτων προς απλή διασκέδαση και ψυχαγωγία.

 

Αυτές οι οι ίδιες λειτουργίες έχουν μεγάλη σημασία επίσης στη χρήση και ανάπτυξη κάθε κριτικού πνεύματος. Η επαρκής χρήση κριτικής εκτίμησης μας επιτρέπει σχετικά συχνά και εύκολα να δίνουμε προσοχή σε μία φαινομενικά αφηρημένη έννοια, κάποια παραξενιά έως και  μία ασυνήθιστα εξωφρενική συμπεριφορά χωρίς λογική συνέχεια και ουσία. Αν τύχει να δείτε κάποια άγουστη και άνοστη κυρία, σε ψιλοτάκουνες γόβες, με ασταθή βηματισμό που κινδυνεύει διαρκώς να γκρεμοτσακιστεί ανά πάσα στιγμή μες τη μέση του δρόμου, σίγουρα αποφεύγεται να δώσετε συνέχεια στα επέκεινα και ίσως μόνο ψάχνετε γιά λίγο να καταλάβετε την ουσία ενός τέτοιου επιχειρήματος. Οταν δείτε έναν ώριμο άνδρα να χρησιμοποιεί ταυτόχρονα ζώνη και τιράντες γιά να κρατήσει το παντελόνι στη θέση του, δεν ανησυχείτε με τη παραξενιά, αλλά μπορεί να απορήσετε γιά τη σιγουριά που ένας τέτοιος άνθρωπος έχει στον εαυτό του. Αν τέτοια ή παρόμοια απλά, καθημερινά περιστατικά σας κάνουν να σταματάτε γιά λίγο και να προβληματιζεστε με την εικόνα,  τότε αυτό δεν σημαίνει ότι έχετε πέσει στη παγίδα του λαϊκισμού, αλλά μάλλον ότι δεν χάσατε ακόμη τη κρίση σας σε αντίθεση με τη γενική, εξωτερική κρίση που επικρατεί και σας κουράζει. Οταν ο άνθρωπος της διπλανής πόρτας ή πατρίδας υποφέρει ή παραβιάζει τα όρια της ανοχής μας, τότε ο νούς και η σκέψη μας παίρνει την υπεταχεία των αναφορών, αναλογιών και επιπτώσεων. Τη στιγμή που συμβαίνει κάτι τέτοιο, δεν εξετάζουμε μόνο το άμεσα ορατό γεγονός, αλλά ουσιαστικά προσπαθούμε να αναλύσουμε και να εμβαθύνουμε το σκεπτικό τέτοιων δήθεν ή πραγματικά φοβικών, απελπισμένων και παραβατικών συμπεριφορών.

 

Σε ευρύτερη κλίμακα, κάθε νοητική προσπάθεια και διεργασία παίζει μεγάλο εξελικτικό  ρόλο σε ατομική ή κοινωνική βάση. Η καλλιέργεια δεν είναι αποκλειστικά και μόνο γιά κηπουρούς και γεωπόνους. Η ικανότητα ψυχολόγησης μίας κατάστασης είναι μία ως άλλως κριτική θεώρηση των πραγμάτων. Είναι η ικανότητα να διαβάζεις και να νιώθεις  έναν αργόσυρτο καγκελευτό αντίστασης από την Ιερισσό. Είναι το πνεύμα που σαν  μαρμαρυγή παγετώνα ή σαν μελανός βασάλτης της Αρκτικής Κορδιλιέρας φεγγοβολά ή ξεχειλίζει αντίστοιχα μαυρίλα γιά το πεδίο των δύο οφθαλμών και το άλλο, το τρίτο μας ματι. Είναι  μία τοπογραφία εντυπώσεων και συλλογισμών εν ακινησία οφθαλμού και ριπή σκέψης. Είναι εκείνο το χαλίκι που εισχώρησε στο υπόδημα μας ή εκείνο των τρομακτικών διαστάσεων γεγονός που μας βοηθά να κατανοήσουμε την ειδοποιό διαφορά μεταξύ ανθρωπου, ζώου, ψαριού, σανού και πούπουλου. Μήπως τελικά, αυτό και μόνο αρκεί γιά να ανακαλύψουμε την ουσία και το νόημα του κόσμου;

 

Η νόηση του ανθρωπου παρουσιάζει μία τόσο παρατεταμένη φαντασία που την κάνει να θέτει εαυτόν σε κατηγορίες και κόσμους που κανονικά δεν μπορούν να έχουν καμία οργανική συγγένεια μαζί της. Εχουν περάσει πάνω από 20 χρόνια από την εποχή της πρώτης έκδοσης του κλασσικού έργου Ο Χορός Των Πέπλων[1] του Τομ Ρόμπινς, όπου ο αναγνώστης συναντά πέντε σχετικά άψυχα και ανόμοια (ένα χρωματιστό ραβδί, ένα κοχύλι, μία κονσέρβα με φασόλια, ένα κουτάλι και μία βρώμικη κάλτσα) αντικείμενα που κινούνται με τη δική τους ανεξάρτητη βούληση, αισθάνονται, συνομιλούν και διαλογίζονται γύρω από τη ζωή και τον έμψυχο κόσμο. Με σταθερότητα που είναι πνευματική αλλά και φυσική, τα αντικείμενα αποκτούν μία απαραίτητη συντροφικότητα στο μακρύ ταξίδι – προσκύνημα τους μέχρι την Ιερουσαλήμ πέρα από το πέπλο της πραγματικότητας και μέσα στο υφαντό της τέχνης ως θέμα υπαρξιακής ανάγκης, αυτάρκειας και προσωπικής σωτηρίας.

 

Η αφηγηματική πλοκή στον Χορό Των Πέπλων αποτελεί ένα από τα παραδείγματα γιά το πως ένας ιστορικά, εξελιγμένος εγκέφαλος μπορεί να αναδειχθεί σε υπερκοινωνικό διηθητήρα. Σαν τέτοιος αποκτά την ικανότητα να αποδίδει συνειδησιακές μορφές και καταστάσεις σε άλλους ανθρωπους, ζώα όπως επίσης – ποιητική αδεία – και σε μία αδρανή, παλιά κάλτσα με αριστοφάνεια φινέτσα ή μία φτηνή και ταλαίπωρη κονσέρβα με φασόλια που όμως μπορεί και φιλοσοφεί. Χωρίς τη δυνατότητα της εικαστικής λειτουργίας του ανθρώπινου νού δεν θα μπορούσαμε να ακολουθήσουμε κανένα πρόταγμα πλοκής, δεν θα υπήρχαν υπονοήσεις, νύξεις και φυσικά δεν θα είχαμε καμία μαγική τέρψη, αίσθηση γοητείας και εναλλαγές που  αναζωογονούν και ενθαρρύνουν. Είναι όπως ο αφηγητής του εν λόγω έργου σωστά παρατηρεί ότι: «…το άτομο δεν έχει μόνο αντίληψη, αλλά και βούληση προς αντίληψη, όχι μόνο την ικανότητα να παρατηρεί τον κόσμο αλλά και την ικανότητα να αλλάζει τον τρόπο παρατήρησης αυτού – που, εντέλει, πρόκειται γιά την ικανότητα να αλλάζει τον ίδιο τον κόσμο. Εκείνα τα άτομα που αναγνωρίζουν ότι η φαντασία είναι ο δάσκαλος της πραγματικότητας, τους αποκαλούμε ‘γνώστες’ και εκείνους που αναπτύσουν κάποια δράση επί αυτής, τους αποκαλούμε ‘καλλιτέχνες’ ή ‘φαντασμένους και τρελλούς’. Η κονσέρβα με τα φασόλια είχε δίκιο όταν συνέδεε τον χαμηλής πραγματικότητας προσανατολισμό με τη παραφροσύνη, αλλά ο πραγματικός ηλίθιος διακρίνεται από τον ‘ηλίθιο’ γνώστη και τον ‘ηλίθιο’ άνθρωπο της τέχνης λόγω έλλειψης κάθε ελέγχου. Η διεστραμμένη αντίληψη του ηλίθιου γύρω από τον κόσμο δεν είναι εθελούσια ή φαντασιακά παραλλαγμένη, απλώς είναι ελλατωματική. Οι ψωροφαντασμένοι τρελλοί βρίσκονται στο έλεος παρερμηνευμένων και ανεξέλεγκτων αντιλήψεων. Ενώ οι άνθρωποι της τέχνης, όσον αφορά τη δική τους πραγματικότητα, έχουν το πάνω χέρι και την ευθύνη των αποφάσεων τους.»[2]

 

Η δυνατότητα να «βλέπουμε» το άλλο μπορεί να έχει τεράστια σημασία στη προσέγγυση μίας δεδομένης κατάστασης, αλλά ταυτόχρονα κρύβει και κάποιες κωμικοτραγικές παγίδες. Η συνήθεια του ανθρώπινου νού να αποδίδει ιδιότητες, προθέσεις και σκοπούς σε πράγματα που δεν διαθέτουν ούτε κατά το ελάχιστο ένα οποιοδήποτε νευρικό σύστημα είναι τόσο γενική, που η καταγραφή της αποτυπώνεται τόσο ιστορικά όσο και  μέσα σε σύγχρονες, καθημερινές πράξεις. Ο Ξέρξης μαστίγωνε τη θάλασσα προς  τιμωρία  γιά την καθυστέρηση που προκαλούσε στη προέλαση του στρατού του. Ποδοσφαιρόφιλοι έχουν πολλές φορές εκπαραθυρώσει τον τηλεοπτικό τους δέκτη εξ’ αιτίας μίας ήττας της αγαπημένης τους ομάδας. Αρκετές φορές γινόμαστε μάρτυρες της  εικόνας ενός οδηγού που βρίζει ή κακομεταχειρίζεται το τροχοφόρο του εξ’ αιτίας κάποιας μηχανικής βλάβης ή ενός κλαταρισμένου λαστιχου. Ας μη ξεχνάμε επίσης το κλασικό κλισέ «όταν μιλάει ο παράς» ή «money talks» και λέει …κλείστε το εθνικό κανάλι πληροφόρησης και ψυχαγωγίας και ας το έχουν πληρώσει τόσα χρόνια ηλίθιοι. Τέτοια παραδείγματα αποδεικνύουν ότι μερικοί άνθρωποι πραγματικά πιστεύουν ότι έχουν μπροστά τους ενσυνείδητα όντα με μνησίκακες ή καλόβουλες προθέσεις. Ουσιαστικά, όμως, τέτοιες συμπεριφορές προδίδουν έναν πρωτόγονο τρόπο σκέψης που, στη καλύτερη περίπτωση, θυμίζει ανιμισμό και οδηγεί το άτομο να πιστεύει στην ηθική ενοχή ή αξία κάποιων απλών υλικών μέσων που εξαρτώνται αποκλειστικά από τη δική του προσέγγυση και διαχείρηση αυτών.

 

Πολλες φορές, αυτό το είδος γνωσιακής προκατάληψης ως και παραφροσύνης δεν περιορίζεται στο γεγονός κάποιας στιγμιαίας, υπεραγχωμένης ατυχίας, αλλά μπορεί να εξελιχθεί σε βασική εμμονή με ολέθρια αποτελέσματα. Κατά κανόνα δημιουργούνται από  και δημιουργούν, κατ’ αναλογία, μία σειρά συναισθημάτων. Η τελευταία οικονομική κρίση είναι ένα τέτοιο παράδειγμα δοσμένο [3] με σαφήνεια προς επεξήγηση της  συναισθηματικής ή όποιας άλλης φούσκας παραλογισμού. Η βάση αυτού του παραλογισμού μπορεί να είναι η οικονομική, φιλοσοφική εμμονή στο δόγμα του «πατέρα» της σύγχρονης οικονομίας Ανταμ Σμιθ πως αν μία οικονομική αγορά είναι επαρκώς αποδοτική, τότε δεν υπάρχει ανάγκη κυβερνητικής δράσης και πολιτικής. Πέρα από το γεγονός όμως ότι υπάρχει ένα μεγάλο αν στην αρχή αυτής της πρότασης, στον Σμιθ ίσως να διέφευγε επίσης το καταφανές γεγονός ότι μία αγορά δεν είναι αυτοσκοπός αλλά ένας μηχανισμός κάποιων ανθρώπινων αναγκών και ως εκ τούτου υποκειμενικής  υπερβολής και υπερεκτίμησης.

 

Αν τολμήσουμε τώρα να ισχυριστούμε ότι ένας άψυχος οργανισμός ή αντικείμενο αποκτά ζωή και «σκέψη» μέσα από ανθρώπινες ενέργειες, τότε δεν θα πρέπει να ξεχνάμε επίσης  τον  Κοινό Παρανομαστή στην ιστορία της ανθρώπινης γνώσης. Ο ανθρώπινος ΚΠ θα πρέπει να είναι η πρωτόγονη ηλιθιότητα [4] η οποία οδήγησε στο πρώτο θρησκευτικό συναίσθημα του ανθρώπου, αυτό του ανιμισμού. Πέραν τούτου, μεγάλοι διανοητές και φιλόσοφοι αναγνωρίζουν την ηλιθιότητα σαν ένα βασικό, κοινό χαρακτηριστικό και  κίνητρο στην ιστορική εξέλιξη του ανθρώπου. Γιά παράδειγμα ο Μαρξ διατείνεται ότι οι τρείς βασικές, κινητήριες δυνάμεις γιά τον άνθρωπο ήσαν: το κεφάλαιο, η βία και η ηλιθιότητα. Κρίνοντας από τις παρούσες κοινωνικές συνθήκες, σίγουρα υπάρχει μία διαλεκτική αλληλεπίδραση ανάμεσα σε αυτά τα τρία! Επειδή όμως, θέλουμε να αποφύγουμε κάθε είδος αλαζονειας και υπεροπτισμού στον αντίποδα της ηλιθιότητας, θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι το Μεγιστο Κοινό Πολλαπλάσιο της εξυπνάδας είναι η υπακοή σε σχήματα εξουσίας και επιρροής που γοητεύουν ή αφήνουν άναυδο τον νου.

 

Σε ιστορική διαδρομή, η φαντασία και βούληση του νου του ανθρώπου, παραμένει ένα βοήθημα στην εξήγηση και πρόβλεψη τάσεων και συμπεριφορών αλλά και ανόητων επιχειρημάτων. Είναι οι εκρήξεις παράλογων πολιτικών αποφάσεων και κοινωνικών  συμπεριφορών αποτέλεσμα ενοχής, αυτοτιμωρίας, ηλιθιότητας, οξύνειας, απλές σπασμωδικές κραυγές προς μία ανώτερη δύναμη ή θέμα σύγκρουσης που θα οδηγήσει στο επόμενο εξελικτικό στάδιο; Μήπως όλα αυτά μαζί είναι η εικόνα και ομοίωση κάποιου θείου που ποτέ δεν βρισκόταν εκεί και δεν ήταν τίποτε περισσότερο από ένα κύημα της φαντασίας, μία ψυχολογική ψευδαίσθηση, μία κάποια χρηματιστηριακή τιμή σε ελεύθερη πτώση, ένας φύλακας – άγγελος της χαρατσωμένης μας ζωής και αυταπάτης, ένας παγιδευμένος ξερόλας στο θεσμικό τέλμα της αιώνιας ηλιθιότητας που φροντίζει και ποντάρει πάντα σε μία δόλια και αμφιλεγόμενη μακαριότητα; Ποιός ξέρει; Ισως να είναι μία οντότητα που ξέρει μόνο να καταδικάζει στην οδύνη μίας χρόνιας κοινωνικής ισχυαλγίας χωρίς να ευεργετεί και να μελαγχολεί. Ισως όμως όλα αυτά να είναι εγώ, εσύ και όλοι οι άλλοι οι ηλίθιοι που δεν υπακούουν και επιμένουν να διατηρούν μία υπέρμετρη φαντασία νού και αίσθησης. Δεν φταίμε εμείς, αλλά ο αέρας που αναπνέουμε!

 

Μετά από όλα αυτά, αν ξύσουμε την επιφάνεια κάθε ιδεολογικής κουδουνίστρας και ξεπουπουλιάσουμε τις κλώσες κάθε οικονομικού επιχειρήματος ή λιτότητας σε όλο τον κόσμο, αν φθάσουμε το μαχαίρι ως το κόκκαλο (όπως αυτοί είναι έτοιμοι να κάνουν στο δικό μας) τότε τι μπορούμε να ανακαλύψουμε; Οτι πίσω από όλα αυτά κρύβεται ένας συνηθισμένος νους με αισθήματα, πεποιθήσεις, κάποιο δοσμένο επίπεδο γνώσης και κατανοήσης και πάνω απ’ όλα προθέσεις. Αυτές οι προθέσεις μετουσιώνονται σε νόμους και οικονομικά επιχειρήματα. Ο ρόλος των περισσότερων πολιτικών και νομοθετών είναι η διερμηνεία και η εν μέρει ψυχανάλυση αυτών των προθέσεων των καπεταναίων (captains of industry) του συστήματος. Αυτή η παράξενη και επιβλητική αίσθηση των καπεταναίων ως διαμορφωτές ενός συστήματος προς όφελος όλων και ιδιαίτερα των ηλιθιων! Γιά να επιτευχθεί κάτι τέτοιο όμως, απαιτείται συγκεκριμένη συμπεριφορά από τους ηλίθιους οι οποίοι λόγω της ιδιάζουσας πνευματικής τους κατάστασης μπορεί να θέσουν εαυτούς εις κίνδυνο αφανισμού. Οι καπεταναίοι και τα όργανα τους μπορούν να επιτηρούν και να γνωρίζουν όλες τις πτυχές ενός ιδιωτικού βίου, μόνο όταν αυτός έχει τα βασικά στοιχεία της ηλιθιότητας, ούτως ώστε τάχιστα και εύκολα να ανιχνεύεται κάθε είδους ανεπιθύμητης περιπλοκής. Εφ’ όσον τα υποκείμενα είναι ηλίθιοι, αποκλείεται να έχουν κρίση και άποψη, οπότε έτσι εδραιώνεται ο μόνος σίγουρος δρόμος επικοινωνίας, που δεν είναι άλλος από αυτόν του προϊστάμενου προς τον υφιστάμενο, του ανώτερου προς τον κατώτερο. Κατ’ αυτό τον τρόπο, ο ψυχολογικός κόσμος του ηλίθιου δεν διαφέρει πραγματικά από εκείνον τον προγονικό της Πλειστοκαινούς γεωλογικής περιόδου.

 

Επειδή το σύστημα είναι βασισμένο στην ηλιθιότητα, αυτός είναι ο κύριος λόγος που επενδύει κατά κόρον στη βία και βρίσκει τον εαυτό του συχνά σε κρίση. Εφ’ όσον όμως, ο άνθρωπος έχει την ικανότητα να φαντάζεται και να ψυχολογεί, ας μας επιτραπεί να τολμήσουμε τη παρακάτω σκέψη. Ας υποθέσουμε γιά λίγο ότι η αντίληψη που έχουμε γύρω από τον κόσμο είναι ένας άλλος φακός επαφής που, όμως, με τη συστημική ή όποια άλλη κρίση έχει θαμπώσει και δεν μας επιτρέπει να δούμε καθαρά. Υποκειμενικά, η κριτική αντίληψη δεν μας εγκατέλειψε ποτέ, έστω και κάτω από δυσχερείς ως ενοχλητικές συνθήκες. Κάποιες σχετικά ακαθόριστες και ασαφείς πληροφορίες θα συνεχίσουν να διαπερνούν τον φακό, προκαλώντας κολλήματα και μία τέτοια καθυστέρηση αντίληψης σε σημείο που να μας φταίει ο φακός αντί αυτού που πραγματικά τον θαμπώνει. Ολα αυτά τα χρόνια, οι αντιλήψεις μας στην ανάγκη επιβίωσης έπαιξαν ουσιαστικό ρόλο στη στήριξη και διαιώνιση του συστήματος. Οι παγιωμένες αντιλήψεις και φόβοι δεν μας επιτρέπουν να δούμε το σύστημα ως κάτι ανεξάρτητο και αυτόνομο από ένα μέσο ενσυνείδητο άτομο με βασικές φυσιολογικές και συναισθηματικές ανάγκες. Μία τέτοια σκέψη φαντάζει ακραία ριζοσπαστική, επικίνδυνη και σίγουρα τραυματική στην πολύ βαθιά μας αίσθηση ότι ανήκουμε κάπου και έτσι έχουμε το δικαίωμα να ανήκει και σε μας κάτι. Πως είναι δυνατόν ένα τόσο δικό μας «ανθρώπινο δημιούργημα» να μας αναγκάζει σε τέτοια ασάφεια και αδυναμία πράξης; Αν δεν ήμασταν ηλίθιοι τότε που το αποδεχόμασταν και το στηρίζαμε, οπωσδήποτε θα πρέπει να είμαστε τώρα τέτοιοι που δεν μπορούμε να δούμε καθαρά και να καταλάβουμε την ανάγκη του σε μας. Κάπως έτσι σκέφτονται οι περισσότεροι ηλίθιοι στη κορυφή της βιολογικής πυραμίδας και εφ’ όσον υπάρχει τόση ηλιθιότητα αλλά και ικανότητα να διαβάζουμε το δικό μας και τα μυαλά των άλλων, τίποτα δεν έχει χαθεί, ούτε πρόκειται να πάει χαμένο.                    

 


[1] Robbins Tom, Skinny Legs And All, 1990, Bantam Books, Toronto

[2] Στο ιδιο, σελ. 91