Υπό Το Καθεστώς Αγχώδους Υπερφόρτισης

Harold Lloyd

Τα παραδείγματα (http://www.guardian.co.uk/world/2011/dec/18/greek-woes-suicide-rate-highest) είναι άφθονα και καθημερινά. Οι παγκόσμιες (http://www.befrienders.org/suicide-statistics) στατιστικές δίνουν ακόμη μεγαλύτερη έμφαση στο θλιβερό φαινόμενο. Οι καιροί επιβάλλουν μία σειρά από συμπεράσματα και παρατηρήσεις

Κατά πρώτο λόγο, ο απόηχος των – πριν 45 περίπου χρόνια – απόψεων του Αλβιν Τόφλερ περί μελλοντικής αφασίας1 και αγχώδους υπερδιέγερσης παραμένει επίμονα ακόμη κοντά μας. Αν θεωρούσαμε την ανάπτυξη της κοινωνίας άσχετη από κάθε ηθική προοπτική, τότε ο άνθρωπος θα είχε το δικαίωμα να κυκλοφορεί χωρίς σκοπό, εσωτερικά κενός και χαμένος. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, δεν θα υπήρχε ουδείς λόγος ανησυχίας περί τάσεων αυτοχειρίας, εγκληματικότητας και αυθαιρεσίας όπως εμφανίζονται συχνά μπροστά μας γιά να μας προβληματίσουν ή στενοχωρήσουν.

Δεύτερον, η ανησυχία, ότι το φαινόμενο της αγχώδους υπερφόρτισης έχει αρχίσει να παρουσιάζεται σε πιό συχνά και παρατεταμένα διαστήματα έτσι ώστε να αποτελεί πραγματική απειλή στην εξισορροπημένη ανάπτυξη του ανθρώπινου χαρακτήρα, είναι απολύτως λογική. Οι αγχωτικές καταστάσεις δεν περιορίζονται πλέον σε μερικές ώρες και μέρες κοινωνικών συναλλαγών και δημόσιου βίου, αλλά έχουν καταφέρει να διεισδύσουν στις πιό απόκρυφες γωνιές και χαραμάδες των ιδιωτικών μας στιγμών, δηλαδή εκεί που η αυτοκυριαρχία και ο αυτοέλεγχος δεν είναι απλά επιτακτικές ανάγκες αλλά φυσικά, κατοχυρωμένα, ανθρώπινα δικαιώματα.

Τρίτον, η στάση σχετικής φόρτισης, που συνήθως επιλέγουμε να τηρούμε, είναι εμφανώς διάφορη με τη κάθε χρονική στιγμή και κατάσταση. Αυτό και μόνο υποδηλοί κάτι σημαντικό γιά τον τρόπο που εξιδανικεύουμε τα πράγματα, τη πληθώρα και τις προτεραιότητες των προσδοκιών που έχουμε, τη κλίμακα αυτών που μας φοβίζουν, τις θεμιτές ή αθέμιτες ελπίδες μας, όπως και αυτά που καταφέρνουν να μας ελέγχουν ή αυτά που αναμφισβήτητα γινόμαστε ικανοί να ελέγχουμε μέσα στη ζωή. Δεν θα ήταν άτοπο λοιπόν, να ισχυριστούμε ότι άλλες απαιτήσεις, υποχρεώσεις και άγχη έχει μία γονική σχέση, άλλες μία εργασιακή ή εκπαιδευτική σχέση και εντελώς διαφορετικές θα πρέπει να είναι αυτές που καθορίζουν τα δικαιώματα ενός κράτους προς τον πολίτη και αντίστροφα. Ολες αυτές οι περιπτώσεις χαρακτηρίζονται από έναν ανάλογο βαθμό ευθύνης, συναισθηματικού φόρτου και πίεσης που θα πρέπει να είναι αμοιβαία κατανοητός και αποδεκτός από τα δύο μέρη της κάθε μίας από τις ανωτέρω ανθρώπινες σχέσεις. Γιά παράδειγμα, οι περισσότεροι από εμάς έχουν ανάγκη ενός σταθερού εισοδήματος, όπως και ορισμένων, βασικών, κοινωνικών υπηρεσιών και προγραμμάτων. Ως εκ τούτου, είμαστε έτοιμοι και πρόθυμοι να πληρώσουμε το κόστος αυτών των αναγκών μέχρι όμως ενός ορισμένου σημείου, δηλαδή μέχρι το κατώφλι μίας επώδυνης υπερφόρτισης πέρα από κάθε αντοχή και λογικό όριο γιά τον εαυτόν μας.

Με την ίδια λογική θα πρέπει να αντιλαμβανόμαστε την ύπαρξη ορισμένων θεσμικών πλαισίων μέσα σε ένα κράτος και τι εξυπηρετούν. Κάτω από αυτή τη σκοπιά, μία κρατική οντότητα είναι υπεύθυνη επίσης γιά τα μέλη της, γιά την ελεύθερη ανάπτυξη των γνωστικών και παραγωγικών ικανοτήτων αυτών αλλά, βασικότερα, γιά τη δημιουργία ενός τέτοιου κοινωνικού κλίματος που η ζωή να παίρνει αξία και όχι να χάνει ακόμη και όση διαθέτει. Μέσα στο καπιταλιστικό σύστημα, οι συνθήκες εργασίας διαμορφώνονται αυστηρά με βάση την αύξηση παραγωγής και το οικονομικό κέρδος, με αποτέλεσμα όχι μόνο την οικονομική εξαθλίωση του ανθρωπου αλλά και αυτή την ψυχολογική του συνάμα. Ενα κράτος όμως αποτελεί μία οργανωμένη, ανθρώπινη κοινωνία και το επίπεδο αγχώδους υπερφόρτισης θα πρέπει να καθορίζεται από τέτοια θεσμικά πλαίσια και αποφάσεις που δεν έχουν σκοπό την εξουθένωση του ανθρώπου αλλά την βελτίωση και αξιοποίηση των συνθηκών γιά τον τελευταίο. Οι περισσότεροι συνειδητοποιημένοι πολίτες βλέπουν το κράτος να έχει μία πλατύτερη κοινωνική αποστολή εκτός από την απλή οργάνωση επετειακών εορτών, τη συνοριακή προστασία, τη παροχή εθνικής ταυτότητας και τη κάθε φοροείσπραξη. Αυτή η πλατύτερη αποστολή συμπεριλαμβάνει τη προσωπική διάπλαση και ενθάρρυνση του κάθε ατόμου, δίνοντας κεντρική σημασία στην ανάπτυξη του ηθικού φρονήματος. Το φρόνημα ενός λαού δεν είναι μόνο κεντρικό θέμα αναμηρυκαστικών πανηγυρικών και άλλων τέτοιων προτροπών, αλλά ουσιαστικά οφείλει να αντικατοπτρίζει τη γνησιότητα των στόχων του βασικού κινητρου ζωής. Αυτός, νομίζω, είναι ο βαθύτερος λόγος που παραμένουμε ενοχλημένοι από το μερίδιο της κυβερνητικής ευθύνης απέναντι σε εκείνο το είδος των οικονομικών επιβουλών που υπερφορτίζουν τη κοινωνία και την κάνουν να θυμίζει φάρμα των ζώων ή στρατόπεδο καταναγκαστικών έργων. Η ανησυχία μας είναι επίσης ένα είδος αγχώδους υπερφόρτισης από το σύννεφο της κοινωνικής αναλγησίας που διαπιστώνουμε ότι τυλίγει τις κυβερνήσεις των περισσότερων κρατών. Είναι εκείνο το είδος της υπερφόρτισης που παραλύει κάθε ανθρώπινη σκέψη αντίστασης και κάθε λειτουργία στενεύει ασφυκτικά σαν άλλος βρόγχος αυτόχειρα.

Σίγουρα, οι περισσότεροι από μας συμφωνούν ότι η ψυχολογική κατάσταση των μελών της είναι και θα πρέπει να παραμείνει ένας από τους βασικούς στόχους και πραγματικό μέτρο ασφαλειας σε μία παραδειγματική οικογένεια. Το ίδιο πρέπει να συμβαίνει και μέσα σε ένα κράτος. Αν αυτό είναι αδύνατο γιά το Α και Ω της κοινωνικής ζωής, τότε που αλλού; Μέσα σε μία μέση και υγιή οικογένεια, η συνείδηση του κάθε μέλους αναγνωρίζει υποχρεώσεις και επιδοκιμάζει ή αποδοκιμάζει διαθέσεις χωρίς το φόβο κάποιου τιμήματος που μπορεί να κοστίσει τη ζωή της/του. Τα βασικά και απαραίτητα αισθήματα στοργής, αγάπης και φροντίδας δεν υπερφορτώνουν με άγχος το άτομο σε σημείο που να αρχίσει να συλλογίζεται σαν λογική κατάληξη μία κάποια απονενοημένη πράξη. Ουσιαστικά, η περιστασιακή αδυναμία ή ανυπακοή στους κανόνες είναι αναγκαία στη διαμόρφωση μίας λυτρωτικής αντίληψης και αποφόρτισης που ακολουθεί κάθε παράβαση. Μία πράξη ανυπακοής ή αδυναμίας ανοίγει πόρτα στις λιαχτίδες της ανοχής πως το πνεύμα του Προμηθέα καιροφυλακτεί παντού. Με μία σύντομη αναφορά – υπενθύμιση στον ρομαντικό ποιητή Percy Bysshe Shelley και στο λυρικό του δράμα Αδέσμευτος Προμηθέας (Prometheus Unbound)2 μας δίνει την ευκαιρία να σημειώσουμε ότι ένα από τα κρισιμότερα μηνύματα του έργου είναι πως ουσιαστικά ο τυρρανικός Δίας εξαρτάται από το τιμωρημένο θύμα του, τον Προμηθέα. Η διαδικασία αποδέσμευσης του τελευταίου είναι παράλληλη με τη πτώση του τυραννικού Δία μεσα στους νοητικούς συνειρμούς του μυθικού και βασανισμένου Τιτανα. Αργότερα, η εμφάνιση του Δημογόργωντα στη τελευταία πράξη του δράματος, κατ’ ομολογία του ίδιου του Σέλλεϋ, παραπέμπει στη προσωποποίηση της αναγκαίας πολιτικής και επαναστατικής δραστηριότητας του ανθρώπου μέσα στη φύση αντί οποιασδήποτε άλλης μοιρολατρικής επιλογής.

Το ψυχολογικό βόλεμα δεν είναι ο μόνος λόγος προς αποδοκιμασία και αποφυγή επαχθών, πολιτικών αποφάσεων που προκαλούν κάποια παροδική αναστάτωση τόσο στα εν δήμω όσο και στα εν οίκω. Μία άλλη οικογενειακή επιδίωξη είναι η δημιουργία αμοιβαίως επαρκών σχέσεων σεβασμού και εμπιστοσύνης. Μία οικογένεια ή μία κρατική οντότητα δεν μπορούν να είναι απλώς κάποια άλλα μέσα οικονομικών σκοπών. Μία τέτοια κατεύθυνση και λειτουργία θα είχε καταστροφικά αποτελέσματα στο πνεύμα φιλαλληλίας και ομοιογένειας που αποτελούν τα θεμέλια στην εσωτερική ζωή μίας οικογένειας ή ενός κράτους. Η αγχώδης υπερφόρτιση δεν εγγυάται υγιείς προσωπικές ή κοινωνικές σχέσεις γιά τον απλούστατο λόγο ότι λείπει το στοιχείο της εμπιστοσύνης και κατ’ επέκταση του σεβασμού. Οταν κάποιος σταματά να έχει εμπιστοσύνη στον εαυτό του, λογικά παρουσιάζει κρίσεις αυτοσεβασμού και ως εκ τούτου φθάνει μεταφορικά ή ουσιαστικά στη πράξη της αυτοχειρίας. Είναι εμφανές λοιπόν, ότι συμπτώματα αγχώδους υπερφόρτισης οδηγούν σε μία οξίδωση (όπως κάποια πρόσφατα οικονομικά ομόλογα) και διάβρωσης της ανθρώπινης ζωής. Φυσικά, όσο πιό κλειστή είναι μία τέτοια σχέση τόσο πιό τραυματική παρουσιάζεται. Αρκεί μόνο να φανταστούμε έναν άνθρωπο που, γιά βαθείς ιδεολογικούς λόγους, κάνει κάποιες πολιτικές επιλογές που αν δεν είναι απόλυτα αυτοκαταστροφικές, τουλάχιστον παρουσιάζουν αντιφατικά χαρακτηριστικά Catch – 22.3

Αυτές είναι οι δύο βασικές μας διαφορές με το φαινόμενο της αγχώδους υπερφόρτισης και τα τραγικά του αποτελέσματα, τη δαινονοπάθεια της ανασφάλειας και την εμφάνιση της δυσπιστίας απέναντι σε κάθε τι μέχρι και αυτόν τον ίδιον τον εαυτό μας. Η καταστροφή κάθε προστατευτικού δικτύου όπου λογικά εξαρτώνται υγιείς σχέσεις και συναναστροφές προκαλεί ένα δυστοπικό και ανυπόφορο σκηνικό γιά πολλούς ανθρώπους. Παίρνοντας σαν δεδομένο αυτό το γεγονός, οι θετικές και οι αρνητικές εμπειρίες της ζωής αρχίζουν να μπλέκονται και να συγχέονται σταθερά. Ο κάθε μέσος άνθρωπος, που εισέρχεται σε μία σχέση, δεν είναι προετοιμασμένος τόσο γιά το λογικό όσο γιά το παράλογο και πολλές φορές, καταφεύγει ετσιθελικά σε αυτό το τελευταίο με σκοπό να βρεί ικανοποίηση και χαρά εις βάρος του άλλου ή γιά τη προσωπική του, λυτρωτική αποφόρτιση. Μες το ημίφως των ηθικών αξιών του καιρού μας, μία τέτοια κατάσταση φαντάζει πιό αποτελεσματική, εσωτερικοποιώντας και υποθάλποντας προσωπικά απωθημένα και κοινωνικά συμπλέγματα. Μία άμεση αποδέσμευση από το αγχώδες φορτίο είναι πολύ αναγκαία. Τόσο αναγκαία που αρκεί γιά να γίνει συντομα μία επικίνδυνη ψύχωση. Μία θανατηφόρα ψυχωση γιά χάρη της λογικής κάποιων απομακρυσμένων και αδιαφανων, νομιμοφανών τύπων.

1 Toffler Alvin, Future Shock, 1970, Bantam Books, New York
2 Shelley Bysshe Percy, Prometheus Unbound, 1818 – 1819, English Romantic Writers by David Perkins, 1967, Harcourt Brace Jovanovich Inc. Chicago
3 Heller Joseph, Catch – 22, 1961, Simon & Schuster, New York