Η Γοητεία Της Υποτέλειας

του Βλάσση Κοκκώνη

Πολλές φορές, η πολυπρόσωπη κοινωνική κρίση με ρίχνει σε περισυλλογή που γεννοβολά μία σειρά θεμιτών ερωτημάτων. Ποιά μπορεί να είναι η πιθανή επίδραση μίας παντογνωσιουργού οικονομικής κηδεμονίας στα ήθη και στη ζωή μας; Η διαρκής  παρουσία ενός τέτοιου μηχανισμού κηδεμονίας, πώς μπορεί να ασκήσει ουσιαστική επιρροή στη διάπλαση και βελτίωση της ανθρώπινης φύσης; Σε ποιό βαθμό μετασχηματίζει βασικές παραδοσιακές συνθήκες γιά την ανθρώπινη ανάπτυξη; Η νοοτροπία και τα μέτρα που επιβάλλονται δίνουν έμφαση ή ακυρώνουν απόψεις σαν αυτές του Μπέρτραντ Ράσελ; Το πρόταγμα της λιτότητας σε συνδυασμό με μία σειρά  στερητικών μέτρων μπορούν χαρακτηριστούν σαν γινόμενο κοινής ευθύνης ή σαν αξίωμα/αξίωση μιας αυταρχικής ελίτ στενών, οικονομικών συμφερόντων; Ερωτήματα που προκαλούνται το ίδιο αναγκαστικά και αντίστοιχα …μετρικά με το θέμα εγκράτειας και περιορισμού της ανθρώπινης συμπεριφοράς και των φυσικών της δικαιωμάτων ως τα  πιό απειροελάχιστα αντανακλαστικά ζωής.

Η κυρίαρχη, μονοδρομημένη πολιτική σκέψη διατείνεται ότι τέτοια μέτρα διασφαλίζουν τον έλεγχο των κοινωνικών και ατομικών συμφερόντων, δικαιολογώντας τα σαν απαραίτητη συνθήκη στο αίτημα περί αστικής ευθύνης και ομαλοποίησης της ζωής. Προφανώς, το έργο έχει πάρει ιδέες ή είναι βασισμένο στα σενάρια της φιλοσοφικής φαντασίας των Κόζεβ¹ και  Γκωτιέ. Φορά τη παλιά ρεντιγκότα του ωφελιμισμού και έχει στόχο την ασυνθηκολόγητη λαϊκή αποδοχή. Οσο πιό ομοιογενή, εξορθολογιστικά και με ωφελιμιστικές χροιές παρουσιάζονται τα μέτρα, τόσο καλύτερα υποτίθεται ότι ελέγχεται και τιμωρείται η δημοσιονομική  παραβατικότητα. Η εν γνώση αποδοχή αυτής της κατάστασης μπορεί να πάρει πολλά ονόματα: από κοινωνικό συμβόλαιο μέχρι μνημόνιο. Ιστορικά, τέτοιες συμφωνίες  αποτελούσαν εγγύηση στο απαραβίαστο του κάθε γραπτού ή έμψυχου νόμου που οι auctoritas (τροϊκανοί και άλλοι δικτάτορες στη λατινική γλώσσα) περιενδύονταν και επέβαλαν. Κατ’ αυτό τον τρόπο και συν τω χρόνω, δημιουργούνται συνήθειες που ριζώνουν βαθιά τον σεβασμό του πολίτη σε ένα τέτοιο δίκαιο. Η αποφυγή μίας δήθεν ηθικής χρεωκοπίας και η ανάγκη γιά μία ευρύτερη, κοινωνική εναρμόνηση, προβάλλονται συνήθως σαν τελικός στόχος στην επιλογή ενός τέτοιου δρόμου. Αλλά ας μου επιτραπεί να το κάνω ακόμη πιό απτό μέσω μίας διαφορετικής φανταστικής αφήγησης.

Στο πρώτο, φυσικό και ανεξέλεγκτο στάδιο, τοποθετώ τον εαυτό μου να ζεί κάτω από μία στέγη που όλα επιτρέπονται. Κάνω ότι μου αρέσει με το χώρο και δεν δίνω λογαριασμό σε κανέναν γιά τη κατάσταση που τυγχάνει να βρίσκομαι. Προσπαθώ να μη τραυματίσω ή να τραυματιστώ από τους τοίχους που προστατεύουν από τα καιρικά φαινόμενα και άλλα ενοχλητικά, φυσικά στοιχεία και δεν ξεχνώ ότι η ζωή είναι όμορφη, σύντομη και δεν περιμένει κανέναν. Στο δεύτερο στάδιο, ο ιδιοκτήτης του διαμερίσματος μου κάνει κάποιες συστάσεις γιά μία καλύτερη διαχείρηση του χώρου, αλλά αφού δεν επιβάλλει κανένα μέτρο, αδιαφορώ τόσο γι’ αυτόν όσο και γιά τις υποδείξεις του. Φθάνοντας στο τρίτο στάδιο, ο ιδιοκτήτης με απειλεί ότι αν δεν συμμορφωθώ με τους όρους του, θα αναγκαστεί να αλλάξει τη κλειδαριά και να με αφήσει στους πέντε δρόμους. Αυτό χαλά κάπως τα σχέδια και τις συνήθειες μου αλλά, επειδή έκανε το λάθος να μου ανοίξει τα μάτια, τον προλαβαίνω, αλλάζοντας εγώ πρώτος τη κλειδαριά και το οίκημα τελεί πλέον υπό κατάληψη. Οταν ο ιδιοκτήτης μου κτυπά τη πόρτα, δεν την  ανοίγω πιά. Οταν στήνεται και με περιμένει έξω από το κτίριο, καταφεύγω στη βοήθεια ενός φιλικού πιτσιρικά που, με τη σειρά του, τον παρασέρνει και έτσι μου δίνει την ευκαρία να τρυπώσω μέσα και η …ζωή συνεχίζεται στα ίδια κυβικά και χωρίς να χάνει το χνούδι της.

Μετά από όλα αυτά, ένα τέταρτο στάδιο επιχειρήσεων αρχίζει να σημαδεύει τις εξελίξεις. Χωρίς άλλη επιλογή, ο ιδιοκτήτης καταφεύγει στην αστυνομία γιά βοήθεια. Αυτό περιπλέκει ακόμη περισσότερο τα πράγματα, καθώς με αναγκάζει να παρατήσω τη δουλειά μου γιά να αποφύγω τη σύλληψη, με φυσική συνέπεια την αδυναμία εκπλήρωσης των οικονομικών μου υποχρεώσεων, αλλαγή διεύθυνσης διαμονής και ένα σωρό από αστυνομικά όργανα να με αναζητούν σε 24ωρη βάση συμπεριλαμβανομένου και του χρόνου νόμιμης αργίας τους. Αυτή η κατάσταση δεν  αποδεικνύεται επιζήμια μόνο γιά τον δικό μου τρόπο ζωής αλλά και σ’ εκείνον του ιδιοκτήτη του διαμερίσματος όπως και των οργάνων ασφαλείας που πλέον έχουν σοβαρούς λόγους να ζητούν αύξηση του εισοδήματος τους που, αναγκαστικά, θα επιβαρύνει τη κλίμακα των φορολογικών μέτρων γιά όλη την υπόλοιπη κοινωνία.

Μετά από υπερβολική δόση σκέψης, αρχίζω να πιστεύω ότι μάλλον θα πρέπει να διαλέξω μία από τις παρακάτω τρείς λύσεις:

1. Να καταφύγω σε δυναμικότερους τρόπους αντιμετώπισης του προβλήματος,  φροντίζοντας να εφοδιαστώ με το απαραίτητο πολεμικό υλικό που θα με βοηθήσει να πάρω σοβαρά τη μοναδική επαγγελματική σταδιοδρομία που  απομένει προς επιβίωση, κοινώς: το έγκλημα.

2. Να αλλάξω τα προσωπικά μου χαρακτηριστικά και δεδομένα και μετά να ακολουθήσω έναν φιλήσυχο τρόπο ζωής.

3. Να συνεχίσω το κρυφτούλι, χωρίς να μπορώ να κλείσω μάτι από τον φόβο μίας πιθανής σύλληψης γιά τα παραπτώματα μου. Μία τέτοια λύση μοιάζει εξοντωτικά αγχωτική και  τρικυμιώδης, αλλά τουλάχιστον δεν θα με πιάσουν ποτέ στον ύπνο, όπως σε πολλές φωτογραφίες που έχω δεί στο διαδίκτυο με τα πληρώματα των αστυνομικών να κοιμούνται εν ώρα υπηρεσίας μέσα στα περιπολικά τους.

Οπως γίνεται αντιληπτό από το πιό πάνω παραστατικό επεισόδιο, ο ανθρωπινος παράγοντας χαρακτηρίζεται από πολλές αστάθειες και ελλείψεις. Σε αυτό το σημείο, η εκσυγχρονισμένη τεχνολογία πρόληψης και καταστολής εγκλήματος κάνει τη παρουσία της αισθητή, αν και και με τη συνήθη …διακριτικότητα. Μία γενιά από ηλεκτρονικά ευαισθητοποιημένα πιστοποιητικά ταυτότητας, μάτια παρακολούθησης διάφορων δημόσιων και ιδιωτικών χώρων, ανιχνευτές κάθε είδους και ο μεγάλος αδελφός που ήλθε γιά να μείνει ολοκληρώνουν την εικόνα του σύγχρονου, ανθρώπινου βίου. Η ελευθερία κινησεων και κάθε διαφυγή καταντά μάταιη υπόθεση καθώς ο κλοιός σφίγγει ολόγυρα μας και όλα γίνονται πιό δύσκολα. Η εντόπιση και οι μεθοδοι καταδίωξης αυτοματοποιούνται και η οποιαδήποτε απόπειρα παράβασης ισοδυναμεί με κοινή κουταμάρα. Μετά από όλα αυτά, η πλειοψηφία των πολιτών δεν αργεί να επιλέξει την οδό της σιωπηρής και επιφυλακτικής συμπεριφοράς από φόβο, ενοχή ή κατάφωρη αποδοχή στα μέτρα.

Ενα τόσο εξειδικευμένο οπλοστάσιο φιλοσοφικών επιχειρημάτων και προληπτικών μεθοδων μοιάζει να τακτοποιεί κάπως το αιώνιο πρόβλημα περί ήθους και ηθικής μες τη κοινωνία. Επειδή όμως το αποτέλεσμα δεν είναι απόλυτα ικανοποιητικό, κρίνεται αναγκαίο τα πράγματα να έχουν τη δική τους «νοημοσύνη» και αρχίζουν να παρουσιάζονται τα «έξυπνα αντικείμενα χρήσης». Μία σειρά προγραμματισμένων από τον κατασκευαστή αντικειμένων εμφανίζονται με τη δυνατότητα να κρίνουν το τερπνόν μετά του ωφελίμου και έτσι να μπορούν να αποδώσουν τιμωρία ανάλογα με τη παράβαση. Η κλειδαριά δεν ανοίγει πλέον από μέσα. Η υδροδότηση του σπιτιού συνεχίζεται αλλά μόνο με ζεματιστό  ή καταψυγμένο νερό σε κυριολεκτική εποχική αναντιστοιχία. Η εικόνα του τηλεοπτικού δέκτη παγώνει κάθε φορά που ανάβω τσιγάρο. Το αυτοκίνητο δεν ανοίγει γκάζια και όταν το κάνει, μέσω ενός υπολογιστή, μου υπενθυμίζει ότι μόλις έγινε αφαίρεση του αντίστοιχου ποσού μίας τροχαίας κλήσης από τον τραπεζιτικό μου λογαριασμό και πολλά άλλα τέτοια εξωπραγματικά όπως «έξυπνες» βόμβες, μη επανδρωμένες  αεροπορικές επιδρομές σε εθνικές εναέριες ζώνες κ.ο.κ. Μπροστά σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, όλοι γινόμαστε παραδειγματικοί πολίτες αυτού του τόσο ευαίσθητου ηθικά και λογικά συστήματος. Αν θέλω να μην μπαίνω μόνο αλλά και να βγαίνω από το σπίτι μου ελεύθερα, όπως και τον στοιχειώδη έλεγχο γιά οποιαδήποτε άλλη περίπτωση εκ  των ανωτέρω παραδειγμάτων, θα πρέπει να εγκαταλείψω τον «ορθό δρόμο» και να αρχίσω να παραποιώ και να μαστορεύω αυτούς τους διάφορους μηχανισμούς που έχουν σκοπό να επιτηρούν και προσέχουν το ορθόν των επιλογών μου και της ηθικής μου υπόστασης. Φθάνοντας στο σημείο να καταφύγω σε τέτοιες λάθρες ενέργειες όμως, είναι σαν να παραδέχομαι ότι και ασφαλώς επιθυμώ τη πρόκληση συνειδητής βλάβης  αυτών των «άκακων» μηχανισμών, που μπορεί να χαρακτηριστεί πλέον και λείαν νομίμως ως ένα  διαρκές βιοπολιτικό έγκλημα.

Με όλες αυτές τις αναφορές, πιστεύω να κατάφερα να κάνω ευκόλως αντιληπτά τα όποια «αυτονόητα» προτερήματα και σχετική κοινωνική προσφορά της τεχνολογικής εξέλιξης διά της μεθόδου επιτηρήσεως και ελέγχου της ανθρώπινης ζωής, οικονομικής δραστηριότητας και εν γένει συμπεριφοράς. Η εφαρμογή τέτοιων ή παρόμοιων διαδικασιών αξιώνει να δώσει ένα τέλος στη κοινωνική καταρράκωση, στις κάθε λογής καταχρήσεις και στους κινδυνους που περιβάλλουν τη ζωή και τον βίο ανυποψίαστων πολιτών. Μετά από μία σειρά τέτοιων εφαρμογών, υποτίθεται ότι όλα θα γίνουν πιό χαλαρά και ευχάριστα. Δεν θα υπάρχουν σοβαρές υλικές απώλειες. Δεν θα προκαλούνται πόνοι, παράπονα, ψυχικές οδύνες, κοινωνικές ενοχές, και ανεπιθύμητες οικονομικές πιέσεις. Οι άνθρωποι θα είναι πιό υγιείς και με λιγότερες ανάγκες ιατρικής περίθαλψης. Θα δαπανούν περισσότερο χρόνο στα επαγγελματικά και κοινωνικά τους καθήκοντα προς εγγυημένη διαφύλαξη τέτοιων «επιθυμητών» διαρθρωτικών μέτρων, τρόπου ζωής, ελεύθερης και απερίσπαστης ανοδικής πορείας των χρηματιστηρίων και πάει λέγοντας. Προς πρακτική εφαρμογή, θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε ένα πλήθος άλλων  κοινών επίσης παραδειγμάτων πριν καταλήξουμε στο μέτρο της πανταχού παρούσας επιτήρησης και ελέγχου των συλλογικών επιθυμιών και όποιας τυχόν λανθάνουσας, ανθρώπινης συμπεριφοράς. Το ίδιο μπορεί να συμβεί και σε οικονομικό επίπεδο, προκαλώντας έναν πρωτοφανή μαζικό αποκλεισμό, με πρόσχημα την οικονομική αναστύλωση μία χώρας ή το ξεπέρασμα μίας αλλογενούς κρίσης. Αναπόφευκτα και αφού επιβληθούν κάποια μέτρα οικονομικής «λυτρωσης» κάθε παραβίαση ή αθέτηση των συμφωνημένων μπορεί να θεωρηθεί ως  παράτολμη, ανόητη και φυσικά παράνομη.

Σε περαιτέρω αιτιολόγηση αυτής της επωφελούς λογικής, θα μπορούσαμε να καταφύγουμε ακόμη και στη μέθοδο Κόλμπεργκ. Από αυτή τη σκοπιά, η κάθε επιβολή μέτρων παίρνει κατηχητικό χαρακτήρα, μας υπενθυμίζει τις ευθύνες μας και μας υπόσχεται την απαιτούμενη ηθική πλήρωση μέσω μίας ανώτερης, επιστημονικής και ορθολογικής καθοδήγησης. Το τίμημα μίας τέτοιας αποδοχής, όμως, είναι η ουσιαστική σμίκρυνση του υπεύθυνου και ηθικού χαρακτήρα μας. Μπορεί τα συμπτώματα των οικονομικών ή άλλων συναφών παραπτωμάτων να αρχίζουν να αραιώνουν και έτσι τα όποια μέτρα να φαίνονται πως χαλυβδώνουν και κατασκευάζουν χαρακτήρες σαν εκείνους στο ιστορικό παράδειγμα του ολιγαρχικού πολιτεύματος της Σπάρτης, αλλά ταυτόχρονα ποδηγετούν τη γενικότερη κοινωνική και επί μέρους ατομική ηθική ανάπτυξη και ζωή, αφού οδηγούν στο περιορισμό και τυποποίηση κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας και ανάγκης.

Η ανάγκη επιβολής των επαχθών μέτρων γιά την οικονομική σωτηρία της Ελλάδας, υποτίθεται ότι αποσκοπεί στην ανάπτυξη του αισθήματος ευθύνης από τον πολίτη στο δρόμο γιά ηθική τελειότητα. Τα μέτρα επιβάλονται στο όνομα μίας γενικότερης εθνικής εξαγίωσης, όπου διά μέσου πόνων και θυσιών, ο βασικός κορμός της ελληνικής κοινωνίας πρέπει να μάθει να επιζητά και να επιτυγχάνει το σωστό. Φυσικά μία τέτοια δίκαια και ηθική στάση δεν είναι το ζητούμενο προς χάρην της έννοιας της δικαιοσύνης ή της ηθικής αυτής καθ’ αυτής, αλλά μάλλον γιά τον ίδιον τον ανθρώπινο χαρακτήρα και την υπόληψη του όπως ο Πλάτων  παρατηρεί. Είναι έτσι, διότι ένα οποιοδήποτε ιδανικό θα έπαυε να είναι τέτοιο, αν ποτέ οι ατελείς και πεπερασμένες ανθρώπινες ιδιότητες έφθαναν σε μία τόσο εξιδανικευμένη κατάσταση. Τα άτομα ενός τέτοιου επιπέδου δεν θα λογαριάζονταν πιά ως άνθρωποι. Δεν θα ένιωθαν το ηθικό βάρος, αλλά ούτε και την εσωτερική ανάγκη γιά να επιτύχουν κάτι τέτοιο. Τώρα, γιατί την ηθική συμπεριφορά την

αντιλαμβανόμαστε σαν βάρος, δεν είναι ιδιαίτερα δύσκολο να το καταλάβουμε. Ο δρόμος της αρετής δεν είναι χαλαρός και μπάχαλος όπως πολλά άλλα πράγματα που επιλέγουμε να κάνουμε στη ζωή. Η ζωή είναι γεμάτη πάθη που είτε αλληλοσυγκρούονται ή  γενικά  δυσκολεύονται να συνταχθούν με αυτό που επιβάλεται και που συνήθως ακούει στο  όνομα: καθήκον. Κάτω από αυτές τις προϋποθέσεις, κρίνεται αναγκαία η παρέμβαση ενός μηχανισμού γιά να μας συμμορφώσει, ενός εξωτερικού μηχανισμού που μοιάζει χωρίς να  είναι απαραίτητα χρηστός και φυσικά, παραπέμπει στη γνωστή τραγωδία του Αισχύλου. Κάπως έτσι έκανε την εμφάνιση της μία παντογνωσιουργός, οικονομική επιτήρηση προς επιδιόρθωση των κακώς κειμενων. Αυτή η ουσιαστικά εξωτερική δύναμη επιβολής σάρωσε τα πάντα στο πέρασμα της και αποδείχθηκε ένας παντοδύναμος μαγνήτης ικανός να αλλάξει τροχιά και διεύθυνση στις βλέψεις μας περί ευημερίας και ηθικής πλήρωσης. Η αέρας της αλλαγής είναι τόσο δυνατός που φθάσαμε στο σημείο να παραχωρήσουμε όπως – όπως ιερά συνταγματικά δικαιώματα ποτισμένα σε ιστορικούς αγώνες και αίμα προκειμένου να τα ανταλλάξουμε με μία τενεκεδούπολη που μας προσφέρουν ως μέτρο ηθικής αποζημίωσης και αξίας. Το χειρότερο όμως δεν είναι αυτό, ούτε ότι μας κοροϊδεύουν ή εκβιάζουν (άκρως ηθικά σύμφωνα με τη Καντιανή ή όποια άλλη νοοτροπία τους!!!) στην απελευθέρωση των υπησχημένων. Το χειρότερο είναι ότι από τώρα και στο εξής, δεν θα μπορούμε πιά αυτόβουλα να αποφασίζουμε γιά το επι μέρους ατομικό καλό σε συνδυασμό με το γενικότερο κοινωνικό συμφέρον. Με τους διάφορους οικονομικούς οίκους αξιολόγησης και το σύγχρονο τραπεζιτικό σύστημα σε θέση αυτόματου πιλότου γιά κάθε εθνική οικονομία, ο ηθικός κόσμος του κοινού πολίτη δεν θα είναι τόσο πολύ χειρότερος όσο πιό πολύ μικρότερος και κυριολεκτικά αδύναμος. Μία αδυναμία που θα προέλθει από το είδος της αγκύλωσης που προκαλείται από τη συνεχή έλλειψη εξάσκησης βασικών ανθρώπινων και κοινωνικών λειτουργιών. Η περιστολή κάθε πνευματικής και ηθικής ανάπτυξης θα επιτρέψει την ανενόχλητη επιβολή ενός οικονομικού ολοκληρωτισμού στο όνομα της σωτηρίας μίας ανθρωπότητας που δεν θα είναι πιά καθόλου τέτοια.

http://books.google.ca/books?id=zQRKXLwDPc4C&pg=PA153&lpg=PA153&dq=Alexandre+Kojeve+universal+homogeneous+state&source=bl&ots=fLO7wQzCcp&sig=04_kIfYRKR1vfeq-dgISC07RiVc&hl=en&sa=X&ei=zNaFUPDlA8rD0AHGwoGYCQ&sqi=2&ved=0CEcQ6AEwBg#v=onepage&q=Alexandre%20Kojeve%20universal%20homogeneous%20state&f=false