Κερδίσατε Νόμιμα, Θα Χάσετε Δίκαια

Του Βλάσση Κοκκώνη

Φανταστείτε τον Δία, μετά την ανατροπή του πατέρα του, να επιβάλει νέους νόμους  και τάξη, συνοψίζοντας τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται γιά τους ανθρωπους. Μεταξύ των διαφόρων απαγορευτικών διατάξεων του μυθικού πατέρα των θεών, θα πρέπει να ήταν και εκείνη που εμπόδιζε τη πρόσβαση του ανθρώπινου γένους στις ευεργετικές ιδιότητες της πυράς και ακολούθως στη γνώση. Σκεφτείτε τώρα, αν δεν εμφανιζόταν ο πονόψυχος Προμηθέας, πόσο πολύ ένας τέτοιος απαγορευτικός νόμος μπορούσε να λειτουργήσει σαν εγκληματικός φραγμός σε κάθε βήμα προόδου και ανάπτυξης των ανθρώπων. Στη περίφημη Τιτανομαχία γιά τη επικυριαρχία του Ολύμπου, αν και καταγόταν από τη γενιά των Ιαπετιδών, ο Προμηθέας είχε αρνηθεί κάθε οικογενειακό δεσμό και παραταχτεί με τη στρατιά του Δία, προφανώς γιά λόγους συνείδησης και δικαιοσύνης. Αργότερα και γιά τους ίδιους λόγους, παραβλέπει το θείο νόμο. Κλέβει τη γνώση γύρω από τη χρήση της φωτιάς και έτσι, αρχίζει πλέον να προσφέρει υπηρεσίες γιά το καλό της ανθρωπότητας. Συμπερασματικά, αν επέλεγε να μείνει πιστός στις εντολές του Δία, δεν θα έπεφτε ποτέ σε ένα ελληνικής εκδοχής προπατορικό αμάρτημα, δεν θα αναγκαζόταν να βρεθεί δεσμώτης πάνω στο βράχο του Καυκάσου και θα περνούσε αμβροσιοπάροχα και νεκταροποτισμένα το υπόλοιπο μίας ζωής κάτω από την εύνοια, τον νόμο και τη τάξη του Δία. Κατ’ επέκταση, η ανθρωπότητα θα απέμενε βαλτωμένη στο αιώνιο σκοτάδι της άγνοιας. Δεν θα ανέπτυσσε καμία ικανότητα περί τεχνών και γραμμάτων και δεν θα αποκτούσε ποτέ επίγνωση των πεπραγμένων της. Κατά καιρούς και με ανάλογη αυτής του Προμηθέα τόλμη, δεν θα ανέδειχνε αντοχές και στάσεις που δικαίως παραπέμπουν σε μία ιδιοσυγκρασία και καταγωγή από το τέταρτο, ανθρώπινο γένος, εκείνο των ηρώων κατά το ποιητικό αισθητήριο του Ησίοδου1. Σε αντίθετη περίπτωση, ένα αέναο και αυθαίρετα διατυπωμένο νόμιμο θα ίσχυε σαν ηθικό και ο όρος της δικαιοσύνης θα ήταν κυριολεκτικά ανύπαρκτος.

Αλλά γιατί ο πανέξυπνος Προμηθέας, που πάντα έβλεπε μακριά, δεν μπόρεσε να αντιληφθεί έγκαιρα τις δυσάρεστες συνέπειες μίας τόσο θαρραλέας και ηρωϊκής πράξης γιά τον ίδιον αλλά και γιά το υπόλοιπο ανθρώπινο γένος; Γιά παράδειγμα και με αναφορά στις μυθολογούμενες ικανότητες του, εκτός από τη χρήση, θα μπορούσε να δώσει ταυτόχρονα και χρήσιμες πληροφορίες γιά τους κινδυνους της φωτιάς στους ανθρώπους. Η  αλήθεια είναι ότι η τεχνογνωσία βρισκόταν ακόμη σε εμβρυώδη κατάσταση όπως και τα κανανταίρ γιά μία τόσο μακρινή, προϊστορική εποχή. Παρ’ όλα αυτά, ο εν λόγω μυθικός και πολυμήχανος, προστάτης άγιος των ανθρώπων ώφειλε να προβλέψει και να διαχειριστεί ανάλογα έναν τέτοιο μεγάλο πειρασμό, πριν φτάσει στα χέρια της άπειρης ακόμη, γύρω από αυτό το εξυπηρετικό αλλά και επικίνδυνο συνάμα εργαλείο, ανθρωπότητας. Εν συνεχεία και κρατώντας πλέον το παροιμιακό κουτί με τα σπίρτα στο χέρι, οι άνθρωποι έπρεπε να κάνουν ορισμένες επιλογές. Φυσικά, πολλές φορές δια μέσου των αιώνων, οι άνθρωποι διάλεξαν και εξακολουθούν να προκρίνουν λάθος λύσεις με ολέθρια και αξιολύπητα αποτελέσματα. Η μοναδική απάντηση, που μπορώ να δώσω γιά όλες αυτές τις απαγορεύσεις, εξόφθαλμες παραλείψεις και ιστορικά παθήματα, είναι πως ο Δίας ή ο Προμηθέας ή όποιος άλλος τροφοδότης σπίθας, γνώσης και εξέλιξης δεν επιθυμούσε για τους ανθρώπους να κάνουν απλώς κάποιες επιλογές, αλλά να καταφεύγουν σε χρηστές επιλογές θεμελιωμένες σε καταξιωμένους και ορθούς λόγους. Η αποφυγή οποιουδήποτε είδους κατάχρησης ή αυθαιρεσίας, κάτω από τον φόβο μίας επικείμενης τιμωρίας, δεν μπορεί να έχει κανένα απολύτως ηθικό αντίκρυσμα γιά όλους εκείνους που επιλέγουν την οδό μίας τέτοιας κούφιας και εξαναγκαστικής συμμόρφωσης. Θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως «ο φόβος φυλάει τα έρμα» και σε μία τέτοια περίπτωση, όπως η προηγουμενη, φαίνεται περίτρανα ο έρημος και υποκριτικός χαρακτήρας όσων επιλέγουν να εμφανίζονται νόμιμοι αλλά όχι απαραιτήτως και ηθικά ορθοί.

Εξ’ όλων αυτών και από το ιστορικό σημείο που έχουμε φθάσει, θέλω να πιστεύω ότι η παγκόσμια κοινωνία βρίσκεται πάντα σε αναζήτηση σωστών και σωτήριων επιλογών. Επί του θέματος μας, θα πρέπει να διαλέξει μεταξύ νόμιμου και φοβικού ή δίκαιου και ηθικού2. Πιό συγκεκριμένα, ένας νόμος δεν έχει μεγάλες διαφορές από έναν πατέρα – αφέντη. Δηλαδή, απαιτεί απόλυτη και αναμφισβήτητη υπακοή από τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας, διαμορφώνοντας έτσι ένα κλίμα αντίστοιχων προσδοκιών από εκείνα προς αυτόν. Εκ πρώτης όψεως, μία τέτοια κατάσταση εκφράζει το ισότιμο της σχέσης και ως εκ τούτου,  το δίκαιο και ορθό. Η ατομική προσήλωση στη δικαιοσύνη όμως έχει εθελούσιο και όχι συναλλαγματικό ή εξαναγκαστικό χαρακτήρα. Η δικαιοσύνη αντανακλά αγαθά κίνητρα. Ενας νόμος εκφράζει σκοπιμότητα, στασιμότητα και κατασταλτικότητα ενώ, στις περισσότερες των περιπτώσεων, ουδεμία άγνοια αναγνωρίζεται κατά τη προσέλευση στο εδώλιο ή στο ταμείο. Οταν λοιπόν, ζούμε με την ιδέα μίας απεριόριστης ενοχής, με το φόβο μίας εξευτελιστικής τιμωρίας, με τη διαρκή ανησυχία να μη παραβλέψουμε κάποια επιβεβλημένη υποχρέωση ή με την αβεβαιότητα ενός τυχόν παραπτώματος που ελλοχεύει πίσω από κάποια ανυπολόγιστη συνθήκη και πολλά άλλα παρόμοια και βλαβερά, πόσο ψυχικά υγιείς, ενάρετοι και ακέραιοι μπορούμε να ισχυριστούμε πως αισθανόμαστε; Κάτω από αυτά τα δεδομένα, ένας νόμος δεν μπορεί να λογαριάζεται σαν ηθικός αφού επιλέγει την απειλή και τον φόβο σαν μέσο επιβολής του. Αντιθέτως, η δικαιοσύνη μπορεί και αναδεικνύει αβίαστα έναν πηγαίο σεβασμό και ένα απερίγραπτο συναίσθημα πραγματικής ηθικής ικανοποίησης γιά κάθε αξιόπιστο μέτρο ή αντάξια τιμή.

Φυσικά, μία τέτοια αντίληψη που διαχωρίζει το νόμιμο από το δίκαιο και ηθικό, θα μπορούσε να ανατραπεί εύκολα από τα δοκιμιακά αξιώματα του Μονταίν3. Το ίδιο όμως εύκολα, θα μπορούσε να βρεί στήριξη στο φιλοσοφικό ισχυρισμό του Άντονυ Άσλεϋ Κούπερ ότι «κανένα ον δεν δύναται να προκαλέσει κακόβουλα και σκόπιμα βλάβη χωρίς, την ίδια στιγμή, να έχει την αίσθηση ότι του αξίζει βλάβη»4 που ακούγεται σαν προανάκρουσμα καντιανής κριτικής σκέψης. Αυτή η αμφιρρεπής κατάσταση δεν είναι δυνατόν ποτέ να μας αφήσει ικανοποιημένους και ήσυχους. Σε αυτή τη περίπτωση, δεν έχουμε άλλη επιλογή από το να καταφύγουμε στον δικό μας φιλοσοφικό και ψυχολογικό κόσμο της Αριστοτέλειας λογικής που αντιλαμβάνεται τη δικαιοσύνη σαν συνώνυμη της αρετής και όχι σαν νομότυπο αποτέλεσμα5, καταλήγοντας εύστοχα στη παρατήρηση ενός εκ των επτά αρχαίων σοφών, του Βία, ότι: «ο κανόνας καταδεικνύει τον άνθρωπο» εννοώντας, φυσικά, τον συντάκτη του νόμου.

Δυστυχώς, από τα τέλη του 18ου αιώνα, ο νομικός μας πολιτισμός άρχισε σιγά – σιγά να παραγκωνίζει και να υποκαθιστά τον άνθρωπο, δηλαδή το φυσικό πρόσωπο, γιά να δώσει προτεραιότητα στο νομικό πρόσωπο, δηλαδή τα εταιρικά συμφέροντα. Οι  μεγαλοεπιχειρηματίες πήραν το προβάδισμα. Το νόμιμο, εταιρικό συμφέρον σε προκατ μορφή περνούσε σαν ήθος μίας ολόκληρης γενιάς και κοινωνίας. Η πολιτική ζωή παράδοθηκε σαν υπνωτισμένη σε αυτή τη καινούργια οικονομική και κοινωνική πραγματικότητα από τη μία άκρη της υφηλίου ως την άλλη. Ενας άψυχος, ασυνείδητος και χωρίς αισθήσεις μηχανισμός αναδείχθηκε σε πρόσωπο μεγίστης σημασίας και βαρύτητας. Φυσικά, μία τόσο αφύσικη και χωρίς βασικές βιολογικές λειτουργίες οντότητα  δεν μπορεί να αναπτύξει ούτε να αντιληφθεί τον όρο ‘συνείδηση’6. Το μόνο που την ενδιαφέρει είναι η δημιουργία ενός λογιστικού κέρδους που το προβάλλει σαν  δικαιολογία θεμιτής αντίληψης και μοναδικό της στόχο. Αυτή η χαρακτηριστικά μονοδιάστατη λειτουργία προφανώς δεν μπορεί να συγκριθεί και να αντισταθμιστεί με τις πολύπλευρες ευαισθησίες, γνώση και επίγνωση ενός ολοκληρωμένου έλλογου όντος. Ως αποτέλεσμα, μία τέτοια νομιμοποιημένη οντότητα στέκεται σαν άλλος Φρανκεστάϊν ή σαν τον  ηλεκτρονικό υπολογιστή Χαλ 9000 στο κινηματογραφικό έργο Οδύσσεια 2001 του Στάλνεϋ Κιούμπρικ, με εμφανή δείγματα συμπεριφοράς που εκδηλώνονται μόνο από επιστημονικά τεκμηριωμένα ψυχοπαθή πρόσωπα. Αν πράγματι ο κανόνας αποκαλύπτει τον συντάκτη του και τη φιλοδοξία να διαμορφώσει έναν σωστό και γνωστικό άνθρωπο, τότε η δικαιοσύνη είναι μόνο μύθευμα και ο νόμος προκατειλημμένος, στεφάνους είρει γνώσης μεσούσης.

1 Ησίοδος, Θεογόνια

 3 Michael De Montaigne, Of Moderation essay from Man And Man: The Social Philosophers in The World’s Great Thinkers, σελ. 364, Random House 1947

 5 Aristotle, Nicomachean Ethics from Man And Man: The Social Philosophers in The World’s Great Thinkers, σελ. 89,Random House 1947

Advertisements